Godine upozorenja i zahtjevi građana
Građani Novog Pazara su u više navrata, preko neformalnih grupa za zaštitu životne sredine, inicirali izradu Plana kvaliteta vazduha i donošenje konkretnih mjera za smanjenje zagađenja. Podnošenjem zahtjeva 2023. godine, građani su definisali šest ključnih tačaka koje se odnose na smanjenje zagađenja i pravovremeno informisanje javnosti o stanju kvaliteta vazduha.
Uprkos podnijetim zahtjevima i vidljivom stanju na terenu, predstavnici lokalne samouprave i nadležnih službi za zaštitu životne sredine u više navrata su negirali postojanje ozbiljnog zagađenja, odlažući donošenje sistemskih mjera i samog Plana kvaliteta vazduha.
Odlaganja i usvajanje Plana
Od 2023. godine tema izrade Plana kvaliteta vazduha više puta se pojavljivala u javnosti, da bi tek na posljednjoj sjednici Plan bio i formalno usvojen. Prije usvajanja, predsjednik skupštine je istakao kako grad brine o svim građanima, navodeći da i oni, kao i svi ostali, imaju djecu koja udišu isti vazduh, iako su ranije tvrdnje predstavnika lokalne vlasti često umanjivale stepen zagađenja.
U dokumentu se navodi da je teritorija Novog Pazara, u okviru zone „Srbija“, prema uredbama o utvrđivanju liste kategorija kvaliteta vazduha za 2022. i 2023. godinu svrstana u treću kategoriju kvaliteta vazduha, odnosno u kategoriju prekomjerno zagađenog vazduha. Time se, kako proizilazi iz dokumenta, potvrđuje da su ranije tvrdnje o zanemarivom stepenu zagađenja bile u suprotnosti sa zvaničnim mjerenjima.
„Treća kategorija kvaliteta vazduha je prekomerno zagađen vazduh gdje su prekoračene granične vrijednosti za jednu ili više zagađujućih materija“, navodi se u Planu.
Autori dokumenta ističu da je na osnovu sprovedenog monitoringa, osmatranja i procjena potvrđeno prisustvo zagađenja u gradskom području, zbog čega se Plan i donosi za područje povećanog zagađenja.
Prema procjenama iz dokumenta, zagađeno područje obuhvata gradsko jezgro Novog Pazara, odnosno prostor Generalnog urbanističkog plana, ukupne površine oko 33 kvadratna kilometra.
Uzroci zagađenja
Kao glavni uzroci zagađenja vazduha navedeni su individualna ložišta tokom zimskog perioda grijanja, geografske karakteristike grada, odnosno položaj u kotlini, kao i meteorološki uslovi poput temperaturnih inverzija, vlažnosti vazduha i slabog strujanja vazduha.
Plan ukazuje i na značajan uticaj saobraćaja. Povećanje broja registrovanih vozila, njihova starost, kao i mjerenja koja pokazuju porast koncentracija zagađujućih materija u jutarnjim i popodnevnim špicevima, ukazuju na doprinos drumskog saobraćaja ukupnom aerozagađenju.
Smog i zdravstveni rizici
Posebna pažnja posvećena je pojavi smoga tokom zimskih mjeseci. U Planu se navodi da se usljed magle, dima iz kućnih ložišta i izduvnih gasova stvara „siva zagušljiva magla“ koja izaziva iritacije i respiratorna oboljenja.
Autori dokumenta naglašavaju da su suspendovane čestice PM10 i PM2,5 među najznačajnijim zagađujućim materijama kada je riječ o uticaju na zdravlje stanovništva, te da je potrebna posebna zaštita osjetljivih kategorija, uključujući djecu, učenike i pacijente zdravstvenih ustanova.
Planirane mjere
Kako bi se smanjilo zagađenje, Plan predviđa više mjera, među kojima su proširenje sistema daljinskog grijanja, izgradnja novih kotlarnica na ekološki prihvatljivije energente i razvoj gasne infrastrukture.
Predviđena je izgradnja četiri nove kotlarnice za naselja kod fabrike obuće, Mur, Selakovac i Deževski put, uz mogućnost korištenja biomase ili prirodnog gasa. Očekivani efekat ovih mjera je smanjenje broja individualnih ložišta i emisije zagađujućih materija.
Planom je predviđena i izgradnja sekundarne gasovodne mreže, kao i subvencije za gasifikaciju domaćinstava kako bi se podstaklo napuštanje čvrstih i tečnih goriva.
Među mjerama se nalaze i unapređenje monitoringa kvaliteta vazduha, ažuriranje registra izvora zagađenja, informisanje građana tokom epizoda povećanog zagađenja, kao i izrada studije o uticaju kvaliteta vazduha na zdravlje stanovništva.
Zelene površine
U dijelu koji se odnosi na zelene površine, Plan konstatuje da Novi Pazar značajno zaostaje za domaćim i evropskim standardima. Navodi se nedostatak zelenih površina po stanovniku, kao i posebno izražen deficit parkova i drvoreda u urbanom jezgru.
Pratimo Plan kvaliteta vazduha
Usvajanjem Plana kvaliteta vazduha, Grad Novi Pazar je po prvi put na jednom mjestu sistematizovao podatke o stanju kvaliteta vazduha, izvorima zagađenja i mjerama koje bi u narednim godinama trebalo da doprinesu smanjenju aerozagađenja.
Ostaje da se vidi da li će mjere ostati na nivou dokumenta ili će dovesti do stvarnih promjena u kvalitetu vazduha. Takt će u narednom periodu pratiti realizaciju Plana i izvještavati o njegovom sprovođenju.
