Usmena književnost na prostoru Sandžaka
Usmena književnost se često nazivala narodna književnost. Diskusija u vezi sa nazivom ove vrste književnosti i danas postoji. Maja Bošković Stulli daje prednost nazivu ,,usmena književnost“ na osnovu njenog glavnog obilježja: ,,Prikladniji je naziv usmena, nego narodna književnost, polazeći od kriterija umjetničke usmene komunikacije (Bošković Stulli: 1978: 51).
Ako bismo akcenat stavili na to da je narod kolektivno stvarao narodnu književnost, onda bismo mogli da zaključimo da su i jedan i drugi naziv podjednako relevantni. Narod je, stvarajući narodnu književnost, u nju unosio sve ono što je bilo karakteristično za kraj u kom je živio. Unosio je aktuelne priče iz svoje sredine, likovima dodjeljivao imena koja su odgovarala priči ili pjesmi, obogaćivao ih detaljima kako bi postigao uvjerljivost pričanja, nekada u formi poučnog, a nekada šaljivog karaktera.
Na osnovu toga zaključujemo da svaka geografska oblast ima posebnu usmenu književnost, koju karakterišu motivi, teme, leksika i obilježja te oblasti, iako može doći do preplitanja usmenih knjževnosti određenih krajeva uslijed geografske bliskosti i povezanosti. Sačuvati ono rečeno, oduvjek je bilo važno, a narodni pjevači su znali i pamtili mnoge epske i lirske pjesme, koje su bile pravo bogatstvo za kasnije istraživače i proučavaoce usmenog stvaralaštva. Ipak, dugo ova poezija nije bila proučavana kao posebna i autentična, pa se nerijetko dešavalo da se pojavi neka pjesma koja pripada usmenoj epskoj poeziji iz Sandžaka, a da se pripisuje drugim narodima, pa su varijante ovih pjesama bile česte i u drugim narodnim književnostima.
U sandžačkoj usmenoj književnosti se prepozanju i utjecaji osmanskog perioda, što se posebno može vidjeti u upotrebi turcizama. Sandžak je predstavljao teritoriju na kojoj su se susretali ljudi različitih nacionalnosti i kultura, što je utjecalo na usmenu književnost ovog kraja. Prema riječima Huseina Bašića: ,,Gotovo da nema kraja u našoj zemlji u kom je, na manjem prostoru, došlo do intenzivnijeg prožimanja duhovnog izraza više naroda, nego što je područje Sandžaka, u kome prirodno svaki narod ima svoje posebnosti, pa je i kulturna baština samim tim bogatija i raznovrsnija“ (Bašić: 1991: 12).
Mnogi proučavaoci usmene književnosti su bili zainteresovani za Sandžak. Jedan od njih je bio Husein Bašić, koji je zapisivao usmenu književnost sa ovog prostora i na taj način je sačuvao od zaborava. Pored Huseina Bašića, usmenom književnošću na prostoru Sandžaka su se bavili i Matija Murko, Milman Parry, Albert Lord, ali i Miodrag Vasiljević, čija je knjiga pomogla Huseinu Bašiću u prikupljanju pjesama. ,,Posebnu vrijednost ove knjige, koju sam koristio u sastavljanju ovog izbora, čini muzička komponenta pjesama koju je uradio M. Vasiljević“ (Bašić: 1991: 13). Mnoge sandžačke pjesme su zastupljene u ,,dosad najobimnijem zborniku pjesama Bosne i Hercegovine, Saita Orahovca Sevdalinke, balade i romanse Bosne i Hercegovine“ (Isto: 14).
Usmena književnost na prostoru Sandžaka se odlikuje raznovrsnim temama i motivima. U lirskim narodnim pjesmama dominira motiv ljubavi, često se oslanjaju na sevdalinku u kojoj je istaknuta čežnja dvoje mladih, ali se, pored tog primarnog motiva, često nailazi na ,,turski i spahijski poredak: rahatluk i lagodan život plemstva, aga i begova na jednoj strani, i čemerno životarenje raja, bila ona pravoslavna ili muslimanska, koja je čeznula da ostvari ono što u stvarnosti ne može biti“ (Bašić: 1991: 12).
Usmena lirika je obuhvatala čovjekov život od rođenja, pa je u njoj zastupljeno mnoštvo motiva iz različitih oblasti života. Prema riječima Seada Šemsovića: ,,Usmenoknjiževni lirski izraz Bošnjaka započinje uspavankom, a završava se šaljivom pjesmom. U tom će rasponu svoje mjesto naći mitološke, dječije, ljubavne, običajno-obredne i rodoljubivo-patriotske pjesme (Šemsović: 2020: 15). U lirskim pjesmama se može naći i motiv rata, koji služi kao okvir za isticanje ličnih osjećanja, najčešće ljubavnih. ,,Pogibija junaka, kao predmet lirske pjesme neće se iskazati kao događaj već kao posljedica, kao motivacija zlosrećne sudbine koja je zadesila majku, sestru ili mladu ženu (Krnjević: 1986: 12).
Poput junačkih, i lirske pjesme su slikoviti odraz vremena u kom su stvorene. Nastajale su u Novom Pazaru, Tutinu, Pljevljima, Sjenici i Rožajama, one su često opisivale upravo taj ambijent u kojem su ispjevane. Pored spomenutih motiva, javljaju se i oni koji su univerzalni za usmenu književnost, a to su: motiv sunca, mjeseca, zvijezde, vile, srca, konja, bosiljka. . . Česta je upotreba imena koja vode porijeklo iz orijentalnih jezika, kao npr: Emina, Hanka, Zlata, Mujo, Meho. . . Bašić ističe da su sandžačke lirske usmene pjesme ,,čednije i s manje erotskog naboja, izraz strožih porodičnih nadzora i čistije krvi“ (Bašić: 1991: 11).
U epskim pjesmama sa prostora Sandžaka možemo primjetiti utjecaj osmanskog perioda i u njima su zastupljene teme i motivi koji vode porijeklo iz davnina, stoga su česte i pjesme u kojima predskazanja, natprirodna čuda i vile određuju kraj pjesme. U kasnijim epskim pjesmama mitski karakter je znatno smanjen, ali su dominantnije teme koje govore o krvnoj osveti i prokletstvu neke porodice, koje se prenosi kroz više generacija.
Motivi iz epskih pjesama se rjeđe susreću u djelima savremene književnosti. One su najčešće pjevale o junacima i bojevima sa ovih prostora. U njima je primijećen veći broj različitih poređenja, opisa i živih slika, česti su opisi junaka, njihove odjeće, opreme, konja, oružja i mejdana.
Nije samo poezija bila raznovrsna i predstavljala dobar izvor za tumačenje, isto je bilo i sa prozom. Zastupljene prozne vrste su bile, prije svega, u vidu kratkih priča, poslovica i anegdota, koje, prema Bašićevom tumačenju: ,,Nose univerzalnu vrijednost i motiv, ali su podložne i prilagodljive svakom vremenu i sredini“ (Bašić: 2003: 5). U odnosu na usmenu poeziju, usmena proza je bila više izložena promjenama i drugačijim varijantama, bila je zahvalnija za usmeno prenošenje, zbog svoje slobodnije forme.
Zavisno od toga kako je i kome bila ispričana, priča je kasnije zapisana i zapаmćena kao svjedočanstvo o historiji i tradiciji jednoga naroda. ,,Iz dosadašnjih izučavanja bošnjačke književne tradicije u Sandžaku, vidi se da je ona sačuvana u svim glavnim tipovima od stare književnosti na orijentalnim jezicima, alhamijado književnosti, narodnog usmenog stvaralaštva, do književnosti modernog doba“ (Zalihić, Sadiković: 1998: 9).
Bilo je neophodno govoriti o temema i motivima iz usmene književnosti zbog ispitivanja intertekstualnih odnosa između usmene i pisane književnosti, odnosno, zbog oslanjanja savremenih tekstova na teme, motive i citate iz usmene tradicije, jer mnoga savremena djela svoj izvor pronalaze baš u njoj.
Savremena književnost na prostoru Sandžaka
Mnogi autori koji su stvarali i koji stvaraju na prostoru Sandžaka se oslanjaju, s jedne strane na bošnjačku književnost, a s druge strane motive crpe iz usmene književnosti. Nije to samo pretapanje narodne književnosti u savremenu književnost, već su autori preuzetim temama i motivima dali novu dimenziju u savremenom svijetu. Književnost na ovim prostorima je dugo bila marginalizovana, ali su mnogobrojni časopisi i listovi u kojima su sandžački autori objavljivali svoje tekstove i pjesme doprinijeli tome da pronađu svoje mjesto na književnoj sceni.
Procvatu sandžačke književnosti je, kako to inače i biva, prethodila kriza, tokom koje je veliki broj autora napustio ove prostore. Istina koju su donosili u svojim pjesmama i pričama, nije se poklapala sa mišljenjima većine, pa su često bili osporavani, izolovani, neprihvaćeni od društva, ali to nije spriječilo one najbolje da pruže otpor i podignu ovu književnost na viši nivo. Mnogi od njih su objavljivali kritičke tekstove i na taj način govorili o društvu, o ekonomskoj situaciji zemlje u kojoj žive.
U književnosti sandžačkih autora mlađe generacije, kako u poeziji, tako i u prozi, sve je dominantniji utjecaj svjetske književnosti. Često su pisali o zavičaju, o drami koja se odvija unutar čovjeka, o borbi između čovjeka i svijeta itd… Veza pripovjedača sa svojim rodnim mjestom i narodom, koja je postojala u usmenoj književnosti, ne prestaje ni u savremenoj, iako je ona danas povremeno realizovana i kroz pripovjedačev negativni govor o svijetu u kojem živi i narodu kojem pripada, ističući njegove negativne osobine.
Nasuprot ovakvoj temtici, ima i onih dijela u kojima preovladava želja za zavičajem koji, posmatran iz daleke zemlje, djeluje uzvišeno i lijepo. Naime, savremeni autori, iako okupirani mnogim brigama koje muče savremenog čovjeka, bivaju sve više okrenuti sudbinama ljudi iz njihovog rodnog mjesta i čaršijskim pričama, koje dopunjuju sliku o običajima, navikama i životu naroda koji opisuju.
Sandžačka književnost se, osim po raznovrsnoj tematici, izdvaja i po stilskim, narativnim i estetskim obilježjima. ,,Izrazito moderne, uglavnom oslobođene svega što nije čista poetska slika, ove pjesme su vitalistička borba pojеdinca za njegov integritet, za individualno u njemu, borba za lični glas, za pravo na slobodu, za pravo na sumnju koja, na koncu konca, nije negiranje životne realnosti, ali je afirmiranje individue, čak i onda kada je nemoćna, neshvaćena, ignorirana“ (Zalihić: 2001:6). Iako se nije mnogo pisalo o savremenim autorima sa prostora Sandžaka, u posljednje vrijeme se sve više pokazuje interesovanje za njihovu književnost.
