Učesnici panela – historičarka umjetnosti i bivša savjetnica Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture Aleksandra Davidov Temerinski, viši kustos i arheolog Muzeja Ras Vladan Vidosavljević i arhitekta Admir Marovac – iznijeli su niz kritika na račun načina na koji se upravlja kulturnim dobrima od izuzetnog značaja. Moderatorka panela bila je Aida Ćorović.
Iako su organizatori pozvali i predstavnike Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture, oni se nisu odazvali pozivu za učešće u diskusiji.
U uvodnom obraćanju istaknuto je da Novi Pazar, uprkos tome što posjeduje UNESCO lokalitete, nema strateški plan upravljanja kulturnim nasljeđem, što ga izdvaja od gotovo svih drugih UNESCO cjelina u regionu.
Govoreći o radovima u porti Petrove crkve, Aleksandra Davidov Temerinski podsjetila je da je crkva Svetih apostola Petra i Pavla od 1979. godine dio UNESCO svjetske baštine, te da su za intervencije takvog obima neophodne šire stručne procjene.
„Stručnjaci Republičkog zavoda bili su protiv takve odluke, ali to nije izašlo u javnost na vreme“, navela je ona, ocjenjujući da izgradnja velikog objekta neposredno uz crkvu ugrožava autentičnost prostora.
Posebno kritičan bio je arheolog Vladan Vidosavljević, koji je rukovodio zaštitnim istraživanjima na lokalitetu.
„Iskopavanja u Petrovoj crkvi ni na koji način nisu smela da se sprovode kao zaštitna. Ona su morala da budu sistematska i sa sigurnim izvorom finansiranja, što nikada nismo imali“, rekao je Vidosavljević.
Prema njegovim riječima, istraživanja su pokazala da prostor Petrove crkve krije mnogo složenije i starije nasljeđe nego što se često predstavlja u javnosti.
„Oko 480. godine pre nove ere na mestu današnje crkve podignut je praistorijski tumul za jednog plemenskog prvaka. O tom sloju gotovo da se ne govori, a možda je za nauku jednako važan kao i sama crkva“, kazao je on.
Vidosavljević je otkrio i da je tokom istraživanja zbog planirane izgradnje pomjeren veliki broj grobova.
„Morali smo da pomerimo stotinu grobova, odnosno stotinu identifikovanih individua, a stvaran broj sahranjenih bio je znatno veći“, rekao je on, ocjenjujući da je ponovno zatrpavanje dijelova istraženog prostora radi nastavka gradnje „nedopustivo sa stanovišta struke“.
On je posebno zamjerio činjenicu da troškove istraživanja nisu snosili investitori.
„Čudno mi je da niko nikada nije insistirao da crkva finansira ta iskopavanja, što je bila obaveza“, poručio je.
Govoreći o Sjevernoj tabiji Novopazarske tvrđave i Kuli Džephani, Vidosavljević je naveo da stručni timovi nisu bili uključeni u završne odluke o prezentaciji lokaliteta.
„Stručnjaci Republičkog zavoda nisu uzeli u obzir sve otkrivene ostatke i ni na koji način nismo bili konsultovani u odlukama kako će prostor biti interpretiran. Po mom mišljenju, napravljene su kardinalne greške“, rekao je.
Arhitekta Admir Adom Marovac ukazao je na problem isključivanja lokalne zajednice iz procesa odlučivanja o kulturnom nasljeđu.
„Spomenici kulture nisu vlasništvo institucija. Oni pripadaju cijeloj zajednici“, istakao je Marovac.
Prema njegovim riječima, građani bi morali biti uključeni u procese obnove i prezentacije kulturnih dobara, jer upravo oni predstavljaju njihove stvarne vlasnike i korisnike.
„Mi imamo bogatstvo kulturnog nasljeđa kojim se malo ko može pohvaliti, ali kada je došlo vrijeme da se njime ozbiljno bavimo, suočili smo se sa banalnim problemima i intervencijama koje zanemaruju identitet prostora i zajednice“, ocijenio je.
Učesnici panela složili su se da je za očuvanje kulturnog nasljeđa Novog Pazara neophodno veće uvažavanje struke, transparentnije donošenje odluka i aktivnije uključivanje građana u procese zaštite i upravljanja kulturnim dobrima.
Današnji događaj se direktno nadovezuje na prethodno održani okrugli sto “Kako sačuvati danas kulturno nasleđe Novog Pazara”, premeštajući fokus sa kritike na konkretna rešenja i oporavak zajednice.
